Islamistyczna radykalizacja w Bułgarii

Podobnie jak wiele innych krajów Europy Wschodniej, jeśli chodzi o radykalizację islamistyczną Bułgaria nie znajduje się w centrum zainteresowania badań nad terroryzmem.

Niemniej jednak w kraju tym pojawiły się ciekawe trendy, które mogą w najbliższej przyszłości przerodzić się w złożone scenariusze.

Islam jest największą religią w kraju po chrześcijaństwie. Według szacunków z 2011 r. muzułmanie stanowili 7,8% populacji. Zaledwie sześć lat później odsetek ten podwoił się do 15% [1]. Pod względem etnicznym bułgarscy muzułmanie to w większości Turcy, Bułgarzy i Romowie. Turcy są także największą mniejszością etniczną w kraju, stanowiącą 9% ogólnej ludności Bułgarii.

Muzułmanie w Bułgarii są w dużej mierze nieortodoksyjni, jak większość w Europie Wschodniej i na Bałkanach.

Dr Eugenia Iwanowa z New Bulgarian University stwierdziła w 2011 r., że religia nie jest bardzo ważna dla bułgarskich muzułmanów. Przeprowadziła ankietę wśród 850 wyznawców islamu, która wykazała, że około 41% nigdy nie chodzi do meczetu, a 59,3% nie modli się w domu. Tylko 0,5% uważało, że szariat powinien częściowo wpływać na prawo, natomiast 79,6% stwierdziło, że noszenie chusty w szkole jest „nie do przyjęcia” [2]

Jednak w 2017 r. nowe badanie przeprowadzone przez Pew Research Center wykazało oznaki wzmożonej religijności, przy czym 33% bułgarskich muzułmanów twierdziło, że religia jest „bardzo ważna” w ich życiu, 7% modliło się pięć razy dziennie, 22% chodziło do meczetu co najmniej raz w tygodniu, a 6% tak samo często czyta Koran.[3]

W tym zróżnicowanym środowisku siły wewnętrzne i zewnętrzne mogą próbować wpływać na sposób, w jaki bułgarscy muzułmanie praktykują swoją wiarę, potencjalnie przyczyniając się do gwałtownej radykalizacji. Co więcej, nieformalne grupy i stowarzyszenia islamistyczne mogą wykorzystywać słabą edukację i niewielką wiedzę religijną niektórych grup społeczności muzułmańskiej, aby przygotować grunt pod indoktrynację radykalną ideologią.

Zewnętrzne przyczyny radykalizacji

Eksperci zidentyfikowali cztery główne zewnętrzne przyczyny radykalizacji. Po pierwsze oczywiście są to działania organizacji terrorystycznych, takich jak ISIS i Al-Kaida. Drugim zagrożeniem są terroryści powracający z Syrii i Iraku przez terytorium Bułgarii [4]. Trzecie zagrożenie związane jest ze zwiększonym przepływem nielegalnych migrantów, a czwarte to wpływ, jaki siły zewnętrzne mogą wywierać na bułgarskich muzułmanów poprzez finansowanie i propagowanie własnych poglądów islamistycznych.

W związku z tym relacje między muzułmanami a państwem reguluje ustawa o wyznaniach, zgodnie z którą wszystkie związki wyznaniowe, w tym islamskie i prawosławne, są uznawane za niezależne od państwa oraz kwalifikują się do dotacji z budżetu. Głównymi organami wyznania muzułmańskiego w Bułgarii są Naczelna Rada Muzułmańska i Starsza Rada Muzułmańska; reprezentują one wszystkich muzułmanów, zarówno sunnitów, jak i szyitów.

Zagraniczne finansowanie

Ponieważ fundusze państwowe nie są w stanie pokryć wszystkich wyznaniowych potrzeb tej społeczności, organizacje muzułmańskie są wyjątkowo otwarte na fundusze zagraniczne pochodzące z umów dwustronnych – głównie z Turcji i Iranu – lub z datków od innych państw muzułmańskich. Niewątpliwie duża zależność od pomocy zagranicznej osłabia autonomię społeczności lokalnych i może uczynić je bardziej podatnymi na naciski ideologiczne ze strony sił zewnętrznych.

Ciekawym przypadkiem jest islamskie stowarzyszenie Al-Waqf al-Islami, którego działalność rozpoczęła się kilkadziesiąt lat temu. Stowarzyszenie zostało zdelegalizowane w 1994 r., ale w 2002 r zezwolono mu na ponowną rejestrację. Otrzymuje wsparcie finansowe z trzech źródeł. Pierwsze to holenderska organizacja zarejestrowana pod tą samą nazwą i powiązana z Bractwem Muzułmańskim. Drugim źródłem jest nielegalna organizacja pozarządowa Irshad, a trzecim niezarejestrowana organizacja pozarządowa o nazwie Al Manar. W 2014 r. prokuratorzy skazali 12 mężczyzn i jedną kobietę z tej grupy za głoszenie radykalnego islamu w latach 2008–2010.

Prawdopodobnie działania radykałów z zagranicy stały także za pierwszym i jak dotąd jedynym atakiem terrorystycznym w Bułgarii. 18 lipca 2012 roku sześć osób – pięciu Izraelczyków i Bułgar, kierowca ich autobusu – zginęło, a ponad 30 osób zostało rannych podczas samobójczej operacji na lotnisku Sarafovo w Burgas. Izraelski minister spraw zagranicznych oskarżył o zamach Hezbollah, dodając, że pomagali przy nim irańscy Strażnicy Rewolucji (IRGC), co nie jest zaskoczeniem, ponieważ Hezbollah jest libańskim oddziałem IRGC.

Sześciomiesięczne dochodzenie ujawniło niekwestionowane powiązania z Libanem i Hezbollahem. Minister spraw wewnętrznych Cwetan Cwetanow ujawniając wyniki  dochodzenia powiedział, że dwóch podejrzanych posiadających paszporty australijskie i kanadyjskie było bezpośrednio związanych z Hezbollahem. W Hadze dyrektor EUROPOLU poparł konkluzje Bułgarów dotyczące zaangażowania Hezbollahu.

Islam w społeczności romskiej

Od początku XXI wieku muzułmanie należący do społeczności romskiej – z których niektórzy to konwertyci – zaczęli przyjmować bardziej radykalne interpretacje islamu i identyfikować się z dżihadystami. Pierwszy taki incydent został zgłoszony w 2003 r., gdy nad dwoma domami, gdzie gromadzili się wyznawcy zakazanej organizacji islamistycznej Halifat (kalifat) w dzielnicy Roma Iztok w mieście Pazardżik powieszono transparent z napisem „Państwo jest kalifatem”. Grupa Al-Waqf al-Islami działała również w Pazardżiku i innych miastach regionu.

W październiku 2014 r. na profilu na Facebooku głównego kaznodziei islamu w Pazardżiku, Ahmeda Musa, ukazał się film. Pokazał kelnerów na romskim ślubie w koszulkach z godłem ISIS. Późniejsze dochodzenie ujawniło, że członkowie społeczności posiadali materiały wideo, które głosiły i gloryfikowały ideologię ISIS i opowiadały się za ustanowieniem „kalifatu”. Ostatnio na osobistym profilu na Facebooku opublikowano zdjęcie nieformalnego islamskiego kaznodziei Remzi Hasana z miasta Harmanli z flagą ISIS.

Czynnik skrajnej prawicy

Kluczowym czynnikiem potencjalnie zwiększającym radykalizację islamizmu jest wpływ skrajnie prawicowych narracji. Bułgaria jest państwem członkowskim UE z największą rdzenną społecznością muzułmańską, która tworzyła się przez wieki po podboju osmańskim pod koniec XIV wieku. W rezultacie wrogość wobec islamu była kluczowym elementem bułgarskiego dyskursu narodowego, który był przeciwny Imperium Osmańskiemu.

Wzrost znaczenia skrajnej prawicy w Bułgarii doprowadził również do wzrostu ksenofobii. „Cyganie, Turcy, Ormianie i Żydzi są gośćmi w Bułgarii, ale jeśli są dobrymi gośćmi, mogą tu mieszkać spokojnie” – przekonywał Zwezdomir Andronow, lider Bułgarskiego Związku Narodowego, w popularnym telewizyjnym programie politycznym w kwietniu tego roku.

Według dr Radoswiety Wassiliewy w ostatnich latach skrajnie prawicowa retoryka stała się tak powszechna w mediach i rządzie, że wydaje się, iż „bułgarskie społeczeństwo straciło umiar”. Dyskurs rasistowski i islamofobiczny – podobnie jak w wielu innych krajach – może łatwo wywołać przeciwne radykalne reakcje w społecznościach muzułmańskich. Narracje skrajnie prawicowe i islamistyczne doskonale się uzupełniają, dzięki czemu obie ideologie mogą być jednocześnie wrogami i sojusznikami. [5]

Środki przeciwdziałania radykalizacji

W Bułgarii gwałtowna radykalizacja i jej potencjalne zagrożenia dla społeczeństwa zostały niedawno poruszone w debatach i weszły do agendy politycznej, głównie w świetle zjawisk związanych z tak zwanym krajowym terroryzmem i radykalizacją. Krajowy plan walki z terroryzmem (2008 r.) jest jednym z pierwszych dokumentów strategicznych dotyczących tych kwestii.

Większość środków określonych w planie koncentrowała się na ochronie przed terroryzmem, a także na sposobach reakcji na potencjalne ataki terrorystyczne, późniejszym zarządzaniu kryzysowym, kontroli operacyjnej, odstraszaniu, lepszym gromadzeniu danych wywiadowczych, wymianie informacji i gotowości. Innymi słowy, skupiono się na tak zwanych twardych środkach.

W 2015 r. w nowym projekcie na lata 2015–2020 przedstawiono bardziej kompleksowe podejście, które obejmowało nacisk na działania zapobiegawcze oraz łagodne metody, które zostały włączone do wizji i misji głównej bułgarskiej agencji wywiadowczej, Państwowej Agencji Bezpieczeństwa Narodowego (SANS).

Wnioski

Zagrożenie wynikające z radykalizacji postaw – zarówno islamistycznych, jak i skrajnie prawicowych – jest w Bułgarii bardzo duże. Jest duża szansa, że te dwa czynniki będą wzmacniać się nawzajem w skomplikowanym etnicznie i kulturowo kraju, w którym podmioty zajmujące się zwalczaniem terroryzmu pracują nad opracowaniem nowych, kompleksowych metod walki z radykalizacją postaw.

[1] Bulgaria, CIA World Factbook

[2] Ivanova Evgeniia, Gulubov Antonii, Dimitrova Boriana, Tomova Ilona, Ivanov Mikhail, and Khinkova, Sonia. “Naglasi na miusiulmanite v Bulgariia” [Opinions of Muslims in Bulgaria]. Results of study conducted by New Bulgarian University and Alpha Research. 2011. http://nbu.bg/index.php?l=2146

[3] “Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe: Final Topline.” Pew Research Center, May 10, 2017.

[4] S. Brzuszkiewicz, “Radicalization in Europe after the fall of Islamic State: Trends and risks”, European View, October 10, 2018.

[5] J. Ebner, “The Rage: The Vicious Circle of Islamist and Far-Right Extremism”, I.B. Tauris, 2018.

Tłum. GB na podstawie https://eeradicalization.com/islamist-radicalization-in-bulgaria/

Leave a Reply